سکوت و آثار و فضیلت های سکوت چیست؟

پست 4331 : به قلم حجة الاسلام علی اکبر دارابکلایی 60. قسمت 35. فصل سیزدهم: سکوت. زبان خوب، زبانی است که جز به ذکر خدا، شکر نعمت های او، راهنمایی مردم و... سخن دیگری نگوید و زبان بد، زبانی است که جز به بدی و بیهوده گویی سخن نمی گوید. حال چون خطر زبان بسیار است باید دانست که ؛علاج بد زبانی وبیهوده گویی چیزی نیست جز سکوت واینکه در فضیلت آن مطالبی را متذکر خود شویم. ضد بیهوده گویی وهرزه گویی یا خاموشی است یا سخنان سودمند گفتن؛ خواه مربوط به دین باشد یا دنیا. در کلام عرب صمت به فتح (صاد) بمعنى سکوت است که در مجموع تعریفی از این واژه به طور دقیق به چشم نمی خورد ولی بعضى سکوت را بمعنى سکون تفسیر کردند و بعضی دیگرسکوت مقابل نطق آوردهاند.

منظور از سکوت: در این جا مقصود از سکوت، سکوت مطلق نیست؛ زیرا که سکوت مطلق از لوازم عقل نیست و افضل از کلام نیست، بلکه منظور از سکوت یعنى سکوت از حرفها و سخنان غیر مناسب و بى‏فائده که کلام در موقع خود، افضل از سکوت است؛ زیرا که به واسطه کلام، نشر معارف و حقایق دینیّه ونشرآداب شریعت می شود و خداى تعالى متّصف به تکلّم است و از اوصاف جمیله او «متکلّم» است. از این جهت، در مقابل صمت، تکلّم قرار ندارد، بلکه هَذَر- به فتحتین- را، که عبارت از هذیان است و تکلّم‏ به چیزهاى بى‏معنى است، قرار دارد.

پس، آنچه از جنود عقل است و در شرع و عقل مورد تحسین است، سکوت از هذیان و هذر است و البته این سکوت و حفظِ زبان از لغو و باطل، از فضایل و کمالات انسانى است؛ بلکه اختیار زبان را داشتن و این مار سرکش را در تحت اختیار درآوردن از بزرگترین هنرمندى‏ها است که کمتر کسى مى‏تواند به آن موفق شود و اگر کسى داراى چنین قدرتى شد، از آفات و خطرات بسیارى محفوظ ماند.

فضیلت سکوت: در فضیلت سکوت مطالب بسیاری در کلام معصومین(ع) و بزرگان ذکر شده است که ما به اختصار به آنها می پردازیم.

* اول عبادت سکوت است. [ ارشاد القلوب الی الصواب]

* اول علم سکوت است. [ ارشاد القلوب الی الصواب]

* خاموشى و سکوت درى است از درهاى حکمت. [ ارشاد القلوب-ترجمه رضایى  ، ج‏1 ،  ص  248]

* عبادت ده قسم است؛ نه قسمت آن در سکوت و خاموشى است. [[ ارشاد القلوب-ترجمه رضایى  ، ج‏1  ،  ص  251]

* سکوت میراث حکمت است. [[ ارشاد القلوب-ترجمه رضایى  ، ج‏1  ،  ص  463]

* آبادترین مکانها دلهاى مردان شایسته‏ى ساکت باشد. [[ ارشاد القلوب-ترجمه رضایى  ، ج‏1  ،  ص  463]

* بهترین عبادت سکوت است[الروضة در مبانى اخلاق ص 380]

* سکوت طلا و سخن نقره است. [الروضة در مبانى اخلاق ص 380]

* از نشانه‏هاى کمال اسلام شخص، ترک سخن بیهوده است. [مشکاة الانوار ص 166]

* چون خرد به مرتبه کمال رسد گفتار کاهش مى‏یابد. [آداب معاشرت از دیدگاه معصومان علیهم السلام‏، ص 143] 

زمینه سکوت: از جمله مواردی که زمینه ساز سکوت است این می باشد که آدمی آنچه را که نمى‏داند نگوید، بلکه همه آنچه را که می داند نیز به زبان نراند که  این خود برآمده از عقل کامل شخص می باشد و در این میان ترس از خداوند و شناخت خدا نقش مؤثری دارد.

آثار سکوت:

* سکوت، راهنماى تمام خوبیهاست.

* به وسیله‏ى سکوت، کسب محبت و دوستى مى‏شود.

* سکوت باعث سلامتى و آسایش فرشتگان نویسنده مى‏شود.

* نگهدارى زبان، ایمان را محکم، دل را آرام می کند.

* هر کس خاموش باشد نجات پیدا مى‏کند.

* هر کس سلامتى دنیا و آخرت را طالب است، زبانش را مقید سازد

* مؤمن سکوت مى‏کند تا سالم بماند.

* چیره نشدن شیطان، دارای عزت شدن، پوشاننده بدیها،

* سکوت، عملی است که بر زبان آسان و در میزان سنگین باشد و از نشانه‏هاى مؤمن، خاموشى است.

* سکوت گنجى است که براى بردبار زینت، براى نادان پرده و پوشش است.

* کثرت سکوت، هیبت آدمى را زیاد مى‏کند.

* با هیچ چیز همانند سکوت نمى‏توان خدا را عبادت کرد.

* سکوت، مردم را به کارها و اعمال نیک رهبرى مى‏کند.

* سکوت از علایم دانایى است.

* نشانه شیعیان است.

* با سکوت بسیار، وقار انسان بیشتر شود.

* از علایم نیکویی اسلام، سکوت است

حکم تکلیفى: سکوت در صورت عدم وجود مرجّح براى سخن گفتن، مستحب، و در روایات بدان ترغیب شده است. در حدیثی از امام صادق علیه السّلام آمده است: «بنده مؤمن تا زمانى که ساکت است، نیکوکار نوشته مى‏شود، و چون لب به سخن گشاید، نیکوکار یا گنهکار نوشته مى‏شود(وسائل الشیعة ج۱۲، ص۱۸۴.  )

و نیز به نقل از آن حضرت آمده است «سکوت، گنج فراوان و زینت شخص بردبار و پوشش فرد نادان است. (وسائل الشیعة ج۱۲، ص۱۸۵.)

احکام سکوت: لیکن به لحاظ عروض حالاتى، موضوع احکامی دیگر قرار گرفته که بدانها اشاره مى‏شود.:

سکوت در نماز: سکوت کردن و گوش فرا دادنِ (انصات) مأموم هنگام قرائت امام بنابر قول مشهور مستحب است.

برخى آن را واجب دانسته ‏اند.

← سکوت در نماز برای شنیدن سخن  در نماز و اثنای قرائت یا ذکر، سکوت کردن براى شنیدن سخن گوینده‏اى مکروه است. (العروة الوثقی ج۳، ص۳۸. )

← نماز جماعت اخفاتی در نماز جماعتِ اخفاتی، مانند نماز ظهر هنگام اشتغال امام به قرائت، بر مأموم گفتن تسبیح مستحب و سکوت کردن مکروه مى‏باشد.( جواهر الکلام ج۱۳، ص۱۸۳. ) 

← سکوت بین حمد و سوره و اتمام سوره در نماز بین حمد و سوره و نیز پس از اتمام سوره، سکوت کردن به مقدار اندک (اندازه یک نفس کشیدن) مستحب است.

هنگام ایراد خطبه در وجوب ترک سخن و خاموش بودن هنگام ایراد خطبه های نماز جمعه و گوش فرادادن به خطبه ها، اختلاف مى‏باشد. قول به وجوب به مشهور نسبت داده شده است. 

← سکوت در خطبه نماز عیدین لیکن سکوت و استماع، هنگام ایراد خطبه های نماز عید فطر و قربان، مستحب است.

هنگام قرائت قرآن سکوت کردن و گوش دادن به آیات قرآن کریم هنگام تلاوت قاری، مستحب است.

روزه سکوت: روزه سکوت ( صوم الصمت ) بدین گونه که روزه دار، سکوت را جزء نیت روزه قرار دهد، حرام است. 

← سکوت مدعی علیه: سکوت مدعی علیه در برابر مدعی اگر به جهت عذر باشد، مانند آنکه لال یا وحشت زده باشد، قاضی به اقتضای حال، اقدام به رفع عذر مى‏کند؛ اما اگر بدون عذر باشد، قاضى او را به پاسخگویى ترغیب مى‏نماید. در صورت استمرار سکوت، در چگونگى برخورد قاضى با وى اختلاف است که آیا او را تا زمان پاسخگویى بازداشت مى‏کند، یا اینکه از باب امر به معروف با رعایت تدریج تا حدّ زدن بر او سخت مى‏گیرد، یا اینکه قاضى او را به بازگرداندن قسم به مدّعى، تهدید مى‏کند و به وى مى‏گوید: پاسخ بده وگرنه تو را خوددارى کننده از قسم شمرده، آن را به مدعى بر مى‏گردانم، و در صورت مقاومت مدّعى‏ علیه و استمرار سکوت وى، تهدید خود را عملى و پس از سوگند خوردن مدّعى، به نفع او حکم مى‏کند، و یا اینکه پس از سخت‏گیرى بر مدّعى‏ علیه و اصرار وى بر سکوت، قاضى او را تهدید مى‏کند.

← سکوت زوج در برابر ادعای زوجه هرگاه زوجه مدّعى شود شوهرش او را قذفِ موجب لعان کرده و زوج سکوت کند، در اینکه ملزم به پاسخگویى مى‏شود و در صورت خوددارى زندانی مى‏گردد تا پاسخ دهد، یا زوجه مى‏تواند پس از سکوت زوج و قبل از پاسخگویى وى، علیه او بینه اقامه کند، اختلاف است.

روایات: حدیث (2) امام على علیه السلام : إِنَّ المُؤمِنَ... إذا سَکَتَ فَکَّرَ... وَ المُنافِقُ إِذا سَکَتَ سَها؛ سکوت مؤمن تفکر و سکوت منافق غفلت است. تحف العقول ص212

حدیث (3) امام صادق علیه السلام : کَلامٌ فى حَقٍّ خَیرٌ مِن سُکوتٍ عَلى باطِلٍ؛سخن گفتن درباره حق، از سکوتى بر باطل بهتر است. من لا یحضره الفقیه ج 4، ص 396.

بخش سوم: آخرت گرایی»... بقیه در پست آینده

دامنۀ دارابکلا...