اُنس با قرآن و آداب و برکات آن

پست 4881 : به قلم حجة الاسلام علی اکبر دارابکلایی 100

«فصل نوزدهم : انس با قرآن. انس با قرآن در روایات. امام سجاد علیه السّلام می فرماید: لو مات من بین المشرق و المغرب لما استوحشت بعد ان یکون القرآن معی (کلینی، کافی، ج۲، ص۶۰۲). وقتی قرآن با من باشد، اگر همه مردم که ما بین مشرق و مغرب هستند بمیرند و هیچ موجودی بر روی زمین زنده نماند و من تنها باشم، هرگز از تنهایی وحشت نمی کنم. رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم درمان همه مشکلات را در قرآن می داند و فرماید: اذا التبست علیکم الامور کقطع اللیل المظلم فعلیکم بالقرآن فانه شافع مشفع و شاهد مصدق، من جعله امامه قاده الی الجنه، و من جعله خلفه ساقه الی النار، و هو اوضح دلیل الی خیر سبیل (حلی، عده الداعی، ص۲۶۸) هر گاه کارها چون شب ظلمانی برایتان مشتبه و تاریک گردید به قرآن پناه ببرید؛ چون او شفیعی است که شفاعتش پذیرفته و شاهدی است که تصدیق شده است. هرکس او را رهبر خویش گرداند، وی را به بهشت رهنمون می سازد و هرکس بدان پشت پا زند، به جهنم سوقش می دهد. قرآن روشن ترین راهنما به سوی بهترین راه هاست.

آداب انس با قرآن: 1- رعایت حق تلاوت. یکی از مهم ترین شیوه های انس با قرآن رعایت حق تلاوت است که در قرآن فرموده:

الذین ءاتیناهم الکتاب یتلونه حق تلاوته اولئک یؤمنون به و من یکفر به فاولئک هم الخاسرون؛ (بقره/سوره۲، آیه۱۲۱) کسانی که کتاب آسمانی به آنها داده ایم آن را چنان که شایسته آن است می خوانند، آنها به پیامبر اسلام ایمان می آورند و کسانی که به او کافر شوند، زیان کارند.

2- رعایت حرمت قرآن. پیامبر فرمود:یا حمله القرآن! تحببوا الی الله بتوقیر کتابه، یزدکم حبا و یحببکم الی خلقه (طیب، اطیب البیان، ج۱، ص۳۹)  ای حاملان قرآن! با نگاه داشتن حرمت قرآن، خود را محبوب خدا سازید، که در این صورت، بیشتر شما را دوست خواهد داشت و محبوب مردمانتان خواهد ساخت. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم فرمود: «قرآن از همه چیز، جز خدا، برتر است؛ پس هرکه قرآن را پاس دارد خدا را پاس داشته است، و هرکه قرآن را پاس ندارد، احترام خدا را سبک شمرده است». («القرآن افضل من کل شی ء دون الله عز و جل- فمن وقر القرآن فقد وقر الله و من لم یوقر القرآن فقد استخف بحرمه الله (الشیخ محمد بن محمد السبزواری،جامع الاخبار، ص۱۲۵و ۱۲۶)

3- رعایت ترتیل. خداوند در قرآن فرموده است: «و رتل القرآن ترتیلا»؛ و قرآن را با دقت و تامل بخوان! (مزمل/سوره۷۳، آیه۴) ترتیل در قرآن، خارج کردن کلمه از دهان با سهولت و به شیوه درست است، که از آداب قرائت است.

4- با صوت زیبا خواندن. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم فرمود: «لکل شی ء حلیه و حلیه القرآن الصوت الحسن»؛ هرچیزی زینت و آرایشی دارد و زینت قرآن هم با صوت زیبا خواندن است. (کلینی، کافی، ج۲، باب ترتیل القرآن بالصوت الحسن، ص۶۱۵) اهل بیت علیه السّلام خود نیز چنین بودند و قرآن را با صوت زیبا می خواندند. نوفلی گوید: در نزد حضرت امام هادی علیه السّلام از صدا و آهنگ خوش گفت وگو کردم، فرمود: امام سجاد علیه السّلام قرآن تلاوت می کرد و گاهی مردم از صدای زیبای او بی هوش می شدند، و اگر امام اندکی از صدای زیبای خود را ظاهر کند مردم طاقت شنیدن آن صوت زیبا را ندارند. گفتم: آیا پیامبر با مردم نماز نمی خواند و صدای خود را به تلاوت قرآن بلند نمی ساخت (پس چرا مردم بی هوش نمی شدند)؟ فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم به اندازه طاقت مردمی که پشت سر او بودند صدای خود را آشکار می ساخت.

5- مداومت بر انس. حضرت صادق علیه السّلام فرمود: «فردی سوره ای از قرآن را فراموش می کند، روز قیامت همان سوره در درجه ای از درجات بر او مشرف می شود و می گوید: السلام علیک. او در پاسخ می گوید: و علیک السلام، تو کیستی؟ می گوید: فلان سوره ای هستم که مرا واگذاشتی و ترکم نمودی، اگر نگاهم می داشتی تو را به این درجه می رساندم». آن گاه امام صادق علیه السّلام فرمود: «بر شما باد به قرآن تا آن را فرا گیرید که بعضی از مردم آن را می آموزند تا گفته شود: فلانی قاری است. و برخی آن را می آموزند و هدفشان تنها صداست که گفته شود: فلانی خوش صوت است، در اینها خیری نیست؛ اما برخی هم قرآن را می آموزند و شبانه روز بر این کار مداومت دارند و برایشان فرقی نمی کند که کسی این را بداند یا نداند (حلی،ابن فهد، عده الداعی، ص۲۷۲)

مهم ترین شرط انس با قرآن: گاهی ممکن است به ذهن انسان این سوال پیش بیاید که چگونه برخی انسان ها که انس با قرآن دارند، از آن بهره نمی برند و در عمل انس با قرآن را نشان نمی دهند؟ امام محمدباقر علیه السّلام در پاسخ این پرسش انس گیرندگان با قرآن را سه گروه معرفی می فرماید که دو گروه اول هرگز از انس با قرآن بهره مند نمی شوند مگر بهره اندک مادی، ولی گروه سوم بهره واقعی و معنوی را از قرآن خواهند برد.

آن حضرت می فرماید: قراء القرآن ثلاثه؛ رجل قرا القرآن فاتخذه بضاعه، و استاجر به الملوک و استطال علی الناس، و رجل قرا القرآن فحفظ حروفه و ضیع حدوده، و رجل قرا القرآن فوضع دواء القرآن علی داء قلبه فاسهر به لیله و اظما به نهاره و قام به فی مساجده و تجافی به عن فراشه فباولئک یدفع الله البلاء و یزیل الاعداء و باولئک ینزل الله الغیث من السماء و باولئک یدیل الله من الاعداء و الله لهؤلاء فی قراء القرآن اعز من الکبریت الاحمر؛ (الشیخ محمد بن محمد السبزواری،جامع الاخبار، ص۱۲۹)

قاریان قرآن سه دسته اند؛ 1- شخصی که تلاوت و انس با قرآن را ابزاری برای کسب سرمایه مادی و یا کسب موقعیت در نزد حاکمان و یا مایه فخر و مباهات در میان مردم قرار دهد.

2- شخصی که با تلاوت و انس با قرآن، آداب ظاهری را رعایت کرده، ولی حدود و شرایط و دستورهای واقعی آن را اهمیت نداده و ضایع می کند (انس صوری با قرآن دارد)

3- کسی که قرآن را بخواند و دوای آن را بر دردهای دل و دین خود قرار دهد. او با قرآن شب زنده داری می کند، عطش معرفت و معنوی اش را با قرآن فرو می نشاند. در مساجد با قرآن قیام می کند، برای قرآن از بسترش جدا می شود. پس دفع بلا، نابودی دشمنان، نزول باران رحمت از آسمان و پیروزی بر مخالفان همه را خداوند به خاطر عظمت و جایگاه رفیع این گروه سوم انجام می دهد.

مراحل انس با قرآن: 1- نگه داری در خانه. امام صادق علیه السّلام فرمود: «انه لیعجبنی ان یکون فی البیت مصحف یطرد الله عزّوجلّ به الشیاطین»؛ (کلینی، کافی، ج۲، ص۶۱۳) من خوش دارم قرآنی در خانه باشد و خداوند شیاطین را به واسطه آن از خانه دفع کند. البته در مورد کسانی این مرحله مناسب است که بیش از این نمی توانند استفاده کنند؛ وگرنه قرار دادن قرآن در خانه، بدون بهره برداری معنوی از محتوای آن، مورد نکوهش است و روز قیامت شکایت قرآن را در پی خواهد داشت.

2- نگاه به خطوط قرآن. انس با قرآن مراتبی دارد و کمترین مرحله انس با قرآن، نگاه کردن روزانه به قرآن است که همین نگاه کردن بدون خواندن، جزو عبادات مستحبی محسوب شده و ثواب دارد. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم دراین باره فرمود: النظر فی المصحف من غیر قراءه عباده؛ (اختیار معرفه الرجال، ج۲، ص۶۱۶) نگاه کردن به خطوط قرآن بدون خواندن آن عبادت است.

3- سکوت هنگام قرائت. خداوند متعال از دیگر مراحل انس با قرآن را رعایت سکوت، هنگام قرائت آن بیان می کند و دستور می دهد که: «واذا قرئ القرءان فاستمعوا له و انصتوا لعلکم ترحمون»؛ هنگامی که قرآن خوانده شود، گوش فرا دهید و خاموش باشید شاید مشمول رحمت خدا شوید! (اعراف/سوره۷، آیه۲۰۴)

4- استماع تلاوت قرآن. از مراحل مهم انس با قرآن گوش دادن به تلاوت قاری است که برکات مادی و معنوی فراوانی به همراه دارد که ما تنها به نقل یک روایت بسنده می کنیم؛ حضرت علی بن الحسین علیه السّلام فرمود: من استمع حرفا من کتاب الله عزّوجلّ من غیر قراءه کتب الله له حسنه و محا عنه سیئه و رفع له درجه؛ (کلینی، کافی، ج۲، باب ثواب قراءه القرآن، ص۶۱۲) هرکس تنها یک حرف از قرآن را گوش کند هرچند آن را قرائت نکند، خداوند برای او یک حسنه می نویسد و یک گناه از او محو می کند و یک درجه بالایش می برد.

5- تلاوت با نگاه و بدون تلفظ. امام سجاد علیه السّلام در روایتی می فرماید: «و من قرا نظرا من غیر صوت کتب الله له بکل حرف حسنه و محا عنه سیئه و رفع له درجه»؛ و هرکس با نگاه و بدون صوت و تلفظ قرآن بخواند، خداوند برایش در برابر هر حرفی حسنه ای می نویسد و گناهی را از او محو می کند و درجه او را بالا برد. (کلینی، کافی، ج۲، باب ثواب قراءه القرآن، ص۶۱۲)

6- آموزش حروف قرآن. حضرت زین العابدین علیه السّلام به آموزش قرآن نیز ترغیب کرده، فرمود: «و من تعلم منه حرفا ظاهرا کتب الله له عشر حسنات و محا عنه عشر سیئات و رفع له عشر درجات قال لا اقول بکل آیه و لکن بکل حرف باء او تاء او شبههما»؛ و هرکس یک حرف ظاهر از آن را بیاموزد خداوند برایش ده حسنه بنویسد و ده گناه از او محو کند و ده درجه برایش بالا برد، فرمود: نمی گویم به هر آیه، بلکه به هرحرفی چون باء، تاء، یا مانند اینها. (کلینی، کافی، ج۲، باب ثواب قراءه القرآن، ص۶۱۲)

7- قرائت از روی مصحف. قرائت قرآن مرحله ای از مراحل انس با قرآن است، اما کامل نیست. قرائت ممکن است از روی مصحف باشد و ممکن است از حفظ خوانده شود. رسول خدا (ص) فرمود: لیس شی ء اشد علی الشیطان من قراءه المصحف نظرا (صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص۱۰۳) هیچ چیزی بر شیطان دشوارتر از قرائت قرآن از روی آن نیست.

8- تلاوت قرآن. تلاوت قرآن، متابعت از قرآن در قرائت و دنبال کردن معانی و پیروی در عمل است؛ پس هر تلاوتی، قرائت می باشد، اما هر قرائتی تلاوت نیست؛ اصولا تلاوت در مواردی به کار می رود که مطالب قرائت شده، وجوب پیروی را در پی آورد. خداوند می فرماید: الذین آتیناهم الکتاب یتلونه حق تلاوته اولئک یؤمنون به؛ (بقره/سوره۲، آیه۲۱) کسانی که به آنان کتاب دادیم آن را به حق تلاوت می نمایند؛ چرا که آنان به آن ایمان دارند.

9- تدبر در آیات. از مراحل بالای انس با قرآن تدبر در آیات قرآن است، که قرآن آن را از جمله وظایف انسان به شمار آورده است. در تلاوت آیات قرآن هرگز نباید بدون تدبر و تامل رد شد؛ زیرا با تدبر در آیات قرآن، آنها خودشان را نمایان می کنند. تدبر در آیات هرگز معطل شدن و توقف بی حرکت و تفکر نیست؛ تدبر در آیات قرآن در واقع تفسیر آیات به آیات دیگر است، تطبیق آیات با یک دیگر و توام با حرکت فکری است، در اثر تدبر در آیات هم سویی و هماهنگی معانی و معارف آنها نمایان می شود؛ آن گاه انسان می تواند به معانی اصیل و ناب آیات قرآن دست یابد، البته لازم است تدبر در آیات قرآن با فکر خالص و با ذهن خالی و دلی پاک و همراه با تعقل، انجام گیرد. از آیات ظاهر می شود که تدبر در آیات از طریق قلب پاک و عقل ناب به عمل می آید.

10- حفظ قرآن. حفظ قرآن از مراحل انس با قرآن است. امام صادق علیه السّلام فرمود: الحافظ للقرآن العامل به مع السفره الکرام البرره؛ (صدوق، امالی، ص۱۱۵) کسی که قرآن را حفظ و از بر نماید و عامل به دستورهای آن باشد (در آخرت) با فرشتگان نیکوکار و ارجمندی که واسطه میان خداوند و پیامبران هستند محشور می گردد.

برکات انس با قرآن: انس با کلام الهی آثار و برکات مادی و معنوی فراوانی به همراه دارد که در این جا بخشی از آن را با توجه به کلام وحی و روایات مرور می کنیم:

1- افزایش ایمان. مؤمنانی که از تلاوت آیات وحی لذت می برند طبق وعده خداوند نورانیت می یابند و ایمانشان کامل می شود: انما المؤمنون الذین اذا ذکر الله وجلت قلوبهم و اذا تلیت علیهم آیاته زادتهم ایمانا و علی ربهم یتوکلون؛مؤمنان، تنها کسانی هستند که هرگاه نام خدا برده شود، دل هاشان ترسان می گردد و هنگامی که آیات او بر آنها خوانده می شود، ایمانشان فزون تر می گردد و تنها بر پروردگارشان توکل دارند. (انفال/سوره۸، آیه۲)

2- نورانیت فضای زندگی. رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم فرمود: «نوروا بیوتکم بتلاوه القرآن؛ و لا تتخذوها قبورا کما فعلت الیهود و النصاری صلوا فی البیع و الکنائس و عطلوا بیوتهم فان البیت اذا کثر فیه تلاوه القرآن کثر خیره و اتسع اهله و اضاء لاهل السماء کما تضی ء نجوم السماء لاهل الدنیا»؛ (کلینی، کافی، ج۲، ص۶۱۰) خانه های خود را با تلاوت قرآن، نورانی کنید و خانه هایتان را چون قبرستان قرار ندهید؛ همان طور که یهود و نصارا چنان کردند که در معابد و کنیسه ها نماز می گزاردند و خانه های خویش را تعطیل نمودند؛ چون هرگاه در خانه ای قرآن زیاد تلاوت شود، خیرش زیاد می گردد و آن خانواده بهره مند می گردند و برای اهل آسمان نور می دهند همچنان که ستارگان آسمان برای اهل زمین، نور افشانی می کنند.

3- قبله نمای حقیقی. آیات قرآن شریف همانند قبله نمایی است که انسان را از هر سمت و سویی به طرف توحید و فضیلت سوق می دهد و از انواع شرک ها و کژی ها به سوی خداوند باز می گرداند. در سوره احقاف می فرماید: و صرفنا الآیات لعلهم یرجعون، ما آیات خود را به صورت های گوناگون برای مردم بیان کردیم شاید بازگردند! (احقاف/سوره۴۶، آیه۲۷)

4- بصیرت و آگاهی. شخصی که بصیر نباشد و راه و چاه را در پیچ و خم حوادث تشخیص ندهد، هرگز نمی تواند به سر منزل مقصود برسد. برای همین، زندگی با آیات قرآن برای همه انسان ها آگاهی بخش و بصیرت افزاست و مانند چراغ راه، روشنی بخش است. خداوند می فرماید: قل انما اتبع ما یوحی الی من ربی هذا بصائر من ربکم؛ (اعراف/سوره۷، آیه۲۰۳) بگو: من تنها از چیزی پیروی می کنم که بر من وحی می شود. این وسیله بینایی از طرف پروردگارتان، و مایه هدایت و رحمت است برای جمعیتی که ایمان می آورند.»

دامنۀ دارابکلا...